Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu, poradnik

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu zwykle dobrze mówi i radzi sobie z nauką, ale ma trudności w kontaktach z rówieśnikami, w rozumieniu reguł zabawy i w znoszeniu zmian. Na podstawie orzeczenia przysługuje mu kształcenie specjalne, a w przedszkolu ogólnodostępnym także dodatkowy nauczyciel wspomagający.

Rodzice dziecka z aspergerem w przedszkolu często słyszą, że „przecież sobie radzi”. Dziecko zna litery, liczy do stu i opowiada o dinozaurach godzinami. Problem pojawia się tam, gdzie trzeba poczekać na swoją kolej, przegrać w grze, dołączyć do zabawy albo zrozumieć żart. Ten poradnik pomoże Ci dobrać przedszkole i wsparcie do takich właśnie potrzeb.

Zespół Aspergera czy spektrum autyzmu, uwaga o nazwach

W klasyfikacji ICD-10 zespół Aspergera był osobnym rozpoznaniem. W nowszej klasyfikacji ICD-11 nie ma już osobnej kategorii, a całość opisuje się jako zaburzenia ze spektrum autyzmu, z określeniem poziomu funkcjonowania intelektualnego i językowego. W praktyce w Polsce w dokumentach lekarskich i w orzeczeniach nadal często pojawia się nazwa „zespół Aspergera”, zwłaszcza u dzieci zdiagnozowanych wcześniej.

Dla spraw przedszkolnych nazwa nie zmienia praw dziecka. Przepisy oświatowe, w tym rozporządzenie MEN z 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii, mówią o dzieciach „z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera”. Dziecko z każdą z tych diagnoz może dostać orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego z tego samego tytułu i ma te same uprawnienia.

Z czym dziecko z zespołem Aspergera zmaga się w przedszkolu

Każde dziecko jest inne, ale pewne trudności powtarzają się często. Warto je znać, żeby rozmawiać z nauczycielami konkretnie.

Relacje z rówieśnikami

Dziecko chce mieć kolegów, ale nie wie, jak zacząć zabawę. Może podchodzić zbyt blisko, mówić tylko o swoim temacie albo narzucać reguły. Inne dzieci odbierają to jako dziwne i odsuwają się, a dziecko nie rozumie dlaczego.

Rozumienie reguł i sytuacji społecznych

Trudne bywają niepisane zasady: kiedy wypada przerwać, jak pocieszyć kogoś, kto płacze, co znaczy mina nauczyciela. Dziecko często rozumie wypowiedzi dosłownie, więc ironia albo przenośnia mogą je zdezorientować.

Sztywność i zmiany

Zmiana planu dnia, inny nauczyciel na zastępstwie czy odwołane wyjście mogą wywołać silny niepokój. Część dzieci ma też rytuały, których przerwanie przeżywa bardzo mocno.

Wrażliwość sensoryczna i emocje

Hałas, tłok w szatni, określone faktury jedzenia albo ubrań bywają trudne do zniesienia. Napięcie gromadzi się przez cały dzień i często „wybucha” dopiero w domu, co bywa mylące dla rodziców i nauczycieli.

Motoryka

Część dzieci ma słabszą koordynację ruchową, kłopoty z zapinaniem guzików, rysowaniem czy grami z piłką. To dodatkowo utrudnia udział we wspólnych zabawach na placu.

Trening umiejętności społecznych (TUS)

Trening umiejętności społecznych to zajęcia w małej grupie, na których dzieci ćwiczą konkretne zachowania: przywitanie się, proszenie o pomoc, czekanie na swoją kolej, przegrywanie, rozpoznawanie emocji u siebie i innych. Prowadzi je zwykle psycholog albo pedagog specjalny z przygotowaniem do tej formy pracy.

Dobry TUS dla przedszkolaka:

• odbywa się w grupie kilkorga dzieci w podobnym wieku i na podobnym poziomie,
• ma stałą strukturę zajęć, przewidywalną dla dziecka,
• opiera się na zabawie, scenkach i ćwiczeniach ruchowych, a nie na długich rozmowach,
• daje rodzicom informację, co ćwiczono, żeby można było utrwalać to w domu,
• przenosi ćwiczone umiejętności do codziennych sytuacji w grupie przedszkolnej.

W przedszkolach integracyjnych i terapeutycznych TUS często jest częścią oferty. W przedszkolu ogólnodostępnym może być prowadzony w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej albo zajęć rewalidacyjnych, jeśli zespół ujmie go w IPET. Przegląd innych zajęć znajdziesz w poradniku o terapiach w przedszkolu.

Przedszkole ogólnodostępne z wsparciem czy integracyjne

Wiele dzieci z zespołem Aspergera dobrze odnajduje się w zwykłym przedszkolu, o ile mają wsparcie. Inne potrzebują mniejszej grupy i stałej obecności drugiego nauczyciela. Decyzję podejmuje rodzic, kierując się zaleceniami z orzeczenia i obserwacją dziecka.

Przedszkole ogólnodostępne z nauczycielem wspomagającym

Plusy to duża grupa rówieśników mówiących i bawiących się typowo, czyli wiele okazji do nauki zachowań społecznych, oraz często bliżej domu. Minusy to większy hałas i mniej specjalistów na miejscu.

Przedszkole lub oddział integracyjny

Grupa jest mniejsza, w sali przez cały czas pracuje nauczyciel współorganizujący kształcenie integracyjne, a specjaliści zwykle są w placówce. To dobre rozwiązanie dla dziecka, które w dużej grupie szybko się przeciąża. Listę placówek znajdziesz w zakładce przedszkola integracyjne.

Porównanie

Szerzej o wyborze pisze poradnik przedszkole specjalne czy integracyjne.

Nauczyciel wspomagający, co przysługuje dziecku

Rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia dzieci niepełnosprawnych przewiduje, że w przedszkolu ogólnodostępnym dziecku z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, zatrudnia się dodatkowo nauczyciela z kwalifikacjami z pedagogiki specjalnej. To obowiązek przedszkola, niezależny od tego, jak dobrze dziecko mówi czy jak radzi sobie z nauką.

Nauczyciel wspomagający:

• pomaga dziecku w sytuacjach społecznych, na przykład w dołączaniu do zabawy,
• zapowiada zmiany i przygotowuje dziecko na nietypowe wydarzenia,
• dostosowuje polecenia, tłumaczy niepisane reguły,
• reaguje na pierwsze sygnały przeciążenia i pomaga się wyciszyć,
• współtworzy IPET i obserwuje postępy dziecka.

Jeżeli przedszkole twierdzi, że dziecko „nie potrzebuje” nauczyciela wspomagającego, bo dobrze funkcjonuje, poproś o odpowiedź na piśmie. Przepis nie uzależnia obowiązku od oceny dyrektora. W razie sporu zwróć się do organu prowadzącego i kuratora oświaty.

Jak przygotować przedszkole i dziecko

Przed rozpoczęciem roku warto spotkać się z wychowawcą i nauczycielem wspomagającym. Przygotuj krótką notatkę o dziecku:

• co lubi i czym się pasjonuje (to świetny pomost do rozmowy z innymi dziećmi),
• co je niepokoi i jak to okazuje,
• co pomaga mu się uspokoić,
• jakie sytuacje wymagają zapowiedzi,
• jak reagować, gdy dziecko odmawia udziału w zajęciach.

Dziecku pomaga przygotowanie przez historyjki społeczne, czyli krótkie opowiadania z obrazkami, które opisują nową sytuację krok po kroku. W domu możesz też ćwiczyć zabawy w kolejkę, przegrywanie w prostych grach i rozpoznawanie emocji na obrazkach.

Dobrze działa też wcześniejsze poznanie miejsca. Krótkie wizyty w przedszkolu, spacer po budynku i plac zabaw w godzinach, gdy jest mało dzieci, zmniejszają lęk przed nowym.

Dokumenty i IPET

Podstawą wsparcia jest orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane przez zespół orzekający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej. Po jego złożeniu w przedszkolu zespół nauczycieli i specjalistów opracowuje indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny. Dla dziecka z zespołem Aspergera program powinien mieć wyraźnie opisane cele społeczne i emocjonalne, a nie tylko dydaktyczne.

Rodzic ma prawo uczestniczyć w pracach zespołu i dostać kopię programu. Pytaj o to, jak przedszkole będzie wspierało dziecko w zabawie z rówieśnikami, kto prowadzi TUS i jak często, oraz jak wygląda plan postępowania w sytuacji kryzysowej. Listę placówek pracujących z dziećmi w spektrum znajdziesz na stronie zespół Aspergera.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dziecko z zespołem Aspergera dostanie orzeczenie?

Tak, jeśli diagnoza to potwierdza, poradnia psychologiczno-pedagogiczna wydaje orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego z tytułu autyzmu, w tym zespołu Aspergera. Dobre funkcjonowanie intelektualne nie wyklucza orzeczenia.

Czy w ICD-11 diagnoza zespołu Aspergera jest nadal ważna?

Wcześniejsza diagnoza zachowuje ważność. W nowszej klasyfikacji to samo opisuje się jako spektrum autyzmu, a przepisy oświatowe obejmują obie nazwy tak samo.

Czy dziecku z aspergerem przysługuje nauczyciel wspomagający?

Tak, w przedszkolu ogólnodostępnym jest to obowiązek przedszkola. Nie zależy od tego, czy dziecko dobrze mówi lub radzi sobie z nauką.

Gdzie dziecko może chodzić na trening umiejętności społecznych?

W wielu przedszkolach integracyjnych i terapeutycznych TUS jest w ofercie. Można też korzystać z zajęć w poradni psychologiczno-pedagogicznej albo w placówkach poza przedszkolem.

Czy lepsze będzie przedszkole integracyjne czy zwykłe?

To zależy od tego, jak dziecko znosi dużą grupę i hałas. Jeśli szybko się przeciąża, mniejsza grupa integracyjna zwykle jest łatwiejsza, a jeśli dobrze funkcjonuje w grupie, zwykłe przedszkole z nauczycielem wspomagającym daje więcej kontaktu z rówieśnikami.