Dziecko z autyzmem w przedszkolu, wybór i adaptacja

Dziecko z autyzmem w przedszkolu może uczyć się w placówce specjalnej, integracyjnej, w oddziale integracyjnym albo w zwykłym przedszkolu ogólnodostępnym. Warunkiem dostosowań jest orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, a w przedszkolu ogólnodostępnym dziecku z autyzmem przysługuje dodatkowo nauczyciel wspomagający.

Wybór miejsca to dopiero początek. O tym, czy przedszkole będzie dla dziecka dobrym miejscem, decydują przygotowanie kadry, plan dnia, sposób komunikacji, warunki sensoryczne i to, jak placówka współpracuje z rodzicami. Poniżej opisujemy wszystkie te elementy po kolei, z naciskiem na to, co rodzic może zrobić sam.

Jakie formy przedszkola wchodzą w grę

Prawo oświatowe daje rodzicowi wybór. Orzeczenie nie wskazuje konkretnej placówki, tylko formę kształcenia i zalecenia. Ostateczną decyzję, gdzie zapisać dziecko, podejmuje rodzic.

Przedszkole specjalne

Grupy są małe, a kadra to w całości pedagodzy specjalni i terapeuci. Przedszkola specjalne dla dzieci z autyzmem pracują zwykle w grupach kilkuosobowych, z dużą liczbą zajęć indywidualnych. To dobry wybór dla dziecka, które bardzo słabo znosi hałas i tłok, nie komunikuje się werbalnie albo potrzebuje stałej, intensywnej terapii. Listę placówek znajdziesz w zakładce przedszkola specjalne.

Przedszkole integracyjne i oddział integracyjny

W grupie integracyjnej są dzieci z orzeczeniami i dzieci rozwijające się typowo. Grupa jest mniejsza niż zwykła, a obok nauczyciela prowadzącego pracuje nauczyciel współorganizujący kształcenie integracyjne. Dziecko ma kontakt z rówieśnikami, którzy są naturalnym wzorem zachowań społecznych i mowy. Oddział integracyjny działa w zwykłym przedszkolu, więc warto sprawdzić, czy specjaliści są na miejscu, czy dojeżdżają raz w tygodniu.

Przedszkole ogólnodostępne z nauczycielem wspomagającym

Dziecko chodzi do zwykłej grupy, a przedszkole zatrudnia dodatkowo nauczyciela z kwalifikacjami z pedagogiki specjalnej. Ta forma sprawdza się u dzieci, które dobrze funkcjonują w grupie, mają mowę i potrzebują głównie wsparcia w sytuacjach społecznych.

Orzeczenie i opinia, od czego zacząć

Orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydaje zespół orzekający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, na wniosek rodzica. Zasady określa ustawa z 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (art. 127) i rozporządzenie MEN z 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające. Do wniosku dołącz diagnozę lekarską (psychiatra dziecięcy, neurolog), opinie terapeutów i, jeśli dziecko już chodzi do przedszkola, informację od nauczycieli.

Orzeczenie wydaje się na okres wychowania przedszkolnego albo na etap edukacyjny. Jeśli dziecko jest małe, poradnia może równolegle wydać opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju. Szczegóły procedury opisujemy w poradniku o orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego.

Gdy poradnia odmówi wydania orzeczenia albo zalecenia są Twoim zdaniem niewystarczające, przysługuje odwołanie do kuratora oświaty w terminie 14 dni od doręczenia, składane za pośrednictwem zespołu, który wydał orzeczenie.

Nauczyciel wspomagający w przedszkolu ogólnodostępnym

Rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci niepełnosprawnych stanowi, że w przedszkolu ogólnodostępnym dziecku z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, przedszkole zatrudnia dodatkowo nauczyciela z kwalifikacjami z zakresu pedagogiki specjalnej. W przypadku autyzmu to obowiązek, a nie możliwość. Przedszkole nie może uzależnić przyjęcia od tego, czy rodzic sam znajdzie albo opłaci takiego nauczyciela.

Nauczyciel wspomagający współprowadzi zajęcia, dostosowuje polecenia i materiały, pomaga w sytuacjach trudnych i uczestniczy w zespole opracowującym IPET. Nie jest prywatnym opiekunem jednego dziecka przez cały dzień, choć w praktyce często pracuje głównie z dziećmi z orzeczeniami. Więcej o jego roli przeczytasz w poradniku o nauczycielu wspomagającym.

Jeśli dyrektor odmawia zatrudnienia, poproś o odpowiedź na piśmie i zwróć się do organu prowadzącego (gmina) oraz do kuratora oświaty, który sprawuje nadzór pedagogiczny.

Adaptacja krok po kroku

Pierwsze tygodnie są dla dziecka w spektrum autyzmu wyjątkowo trudne. Nowe miejsce, nowe dźwięki, zapachy i ludzie mogą wywołać silny stres. Dobra adaptacja jest stopniowa i przewidywalna.

1. Przed pierwszym dniem. Poproś o zdjęcia sali, szatni, łazienki i osób, które będą pracować z dzieckiem. Zrób z nich historyjkę społeczną albo prostą książeczkę i czytajcie ją codziennie.
2. Wizyty zapoznawcze. Umów kilka krótkich wizyt, najlepiej o tej samej porze, gdy w sali jest mniej dzieci.
3. Krótkie pobyty. Zacznij od godziny z rodzicem w pobliżu, potem godzina bez rodzica, potem dłużej. Tempo dopasuj do reakcji dziecka, a nie do kalendarza.
4. Stały rytuał rozstania. Krótkie, zawsze takie samo pożegnanie pomaga bardziej niż długie tłumaczenie.
5. Przedmiot z domu. Ulubiona zabawka, kocyk czy słuchawki wyciszające dają poczucie bezpieczeństwa.
6. Codzienna informacja zwrotna. Ustal z nauczycielem zeszyt korespondencji albo krótką notatkę, co działało, a co było trudne.

Regres w pierwszych tygodniach (gorszy sen, więcej zachowań trudnych w domu) jest częsty i zwykle mija. Jeśli trwa długo, omów to z zespołem przedszkola i terapeutą prowadzącym.

Plan dnia i komunikacja

Dzieci w spektrum autyzmu lepiej funkcjonują, gdy wiedzą, co je czeka. Dlatego dobre przedszkole stosuje harmonogramy wizualne, czyli plan dnia w formie obrazków, piktogramów albo zdjęć, umieszczony na wysokości wzroku dziecka. Przy każdej zmianie aktywności nauczyciel pokazuje kolejny obrazek, a zakończoną czynność odkłada się do pudełka „gotowe”.

Pomocne są też minutniki wizualne, zapowiadanie zmian z wyprzedzeniem i stałe miejsce dziecka przy stole.

Komunikacja alternatywna i wspomagająca (AAC)

Jeśli dziecko nie mówi albo mówi niewiele, przedszkole powinno używać AAC, czyli komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Mogą to być karty z obrazkami do wymiany, tablice komunikacyjne, gesty albo urządzenia z syntezą mowy. Rozporządzenie z 9 sierpnia 2017 r. wprost przewiduje, że w IPET dziecka z autyzmem określa się działania wspierające komunikowanie się, w tym z użyciem AAC.

Ważne, żeby w domu i w przedszkolu używać tego samego systemu. Poproś o kopię zestawu symboli albo przekaż przedszkolu ten, którego używacie w domu.

Przeciążenie sensoryczne i jak mu zapobiegać

Wiele dzieci z autyzmem inaczej przetwarza bodźce. Hałas w szatni, jarzeniówki, zapach obiadu czy dotyk metek mogą prowadzić do przeciążenia, które wygląda jak „atak złości”, a w rzeczywistości jest reakcją na nadmiar bodźców.

Na co zwrócić uwagę podczas wizyty w przedszkolu:

• czy jest kącik wyciszenia albo osobne pomieszczenie, do którego dziecko może wyjść,
• czy sala nie jest przeładowana dekoracjami,
• czy dzieci mogą używać słuchawek wyciszających,
• czy kadra wie, jak rozpoznać pierwsze sygnały przeciążenia,
• czy w placówce prowadzi się terapię integracji sensorycznej.

Przekaż nauczycielom listę bodźców, które wiesz, że są dla dziecka trudne, oraz sposoby, które w domu pomagają mu się uspokoić.

Porównanie form przedszkola

Nie ma jednej właściwej odpowiedzi. Formę można zmienić, gdy okaże się, że dziecko potrzebuje innego wsparcia. Więcej o różnicach znajdziesz na stronie przedszkola dla dzieci z autyzmem.

Współpraca rodzica z przedszkolem i IPET

Dla każdego dziecka z orzeczeniem przedszkole opracowuje indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET). Robi to zespół nauczycieli i specjalistów pracujących z dzieckiem, na podstawie orzeczenia i wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania (WOPFU). Rodzic ma prawo uczestniczyć w spotkaniach zespołu i otrzymać kopię IPET oraz WOPFU.

Jak współpracować dobrze:

• przekaż przedszkolu wyniki diagnoz i zalecenia terapeutów z zewnątrz,
• opowiedz, co dziecko lubi, czego się boi i jak komunikuje potrzeby,
• ustal jeden kanał kontaktu i stały termin krótkich rozmów,
• pytaj o konkretne cele (na przykład „samodzielnie sygnalizuje potrzebę skorzystania z toalety”), a nie ogólniki,
• informuj o zmianach w domu (przeprowadzka, nowe leki, choroba w rodzinie), bo wpływają na zachowanie.

Jak czytać program i o co pytać, opisujemy w poradniku IPET dla rodzica.

Najczęściej zadawane pytania

Czy przedszkole może odmówić przyjęcia dziecka z autyzmem?

Przedszkole publiczne prowadzi rekrutację według ogólnych zasad i nie może odmówić przyjęcia tylko z powodu autyzmu. Dziecko z orzeczeniem ma w rekrutacji kryterium pierwszeństwa, a placówka musi zapewnić warunki wynikające z orzeczenia.

Czy nauczyciel wspomagający jest obowiązkowy?

Tak, w przedszkolu ogólnodostępnym dla dziecka z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, zatrudnienie dodatkowego nauczyciela z kwalifikacjami z pedagogiki specjalnej jest obowiązkiem. W przypadku innych niepełnosprawności dyrektor może, ale nie musi go zatrudnić.

Jak długo trwa adaptacja dziecka z autyzmem?

To kwestia indywidualna, zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy. Ważniejsze od tempa jest to, żeby dziecko czuło się bezpiecznie, dlatego warto wydłużać pobyt stopniowo.

Czy dziecko z autyzmem może chodzić do przedszkola dłużej?

Tak. Dziecko z orzeczeniem może mieć odroczony obowiązek szkolny i uczęszczać do przedszkola dłużej, nie dłużej niż do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym kończy 9 lat. Decyzję podejmuje dyrektor szkoły obwodowej na wniosek rodzica.

Co zrobić, gdy przedszkole nie realizuje zaleceń z orzeczenia?

Najpierw porozmawiaj z dyrektorem i poproś o spotkanie zespołu IPET. Jeśli to nie pomoże, złóż pisemną skargę do organu prowadzącego i do kuratora oświaty.